Dom: awarie, AGD i porządki

Historia papieru toaletowego: daty, patenty i legendy

Historia papieru toaletowego od gąbki na patyku i chińskiego dworu po rolkę z patentu z 1891 roku i uchwyt z 1884: co jest udokumentowane, a co legendą.

Drewniany uchwyt z białą rolką papieru toaletowego na jasnej ścianie, obok na taborecie pożółkłe kartki przytrzymane mosiężnym klipsem
Obraz wygenerowany przez AI

Co jest udokumentowane, a co legendą

Tabela porządkuje najważniejsze wydarzenia według tego, na czym się opierają. „Udokumentowane” oznacza tu: potwierdzone tekstem źródła pierwotnego (patent, katalog, list) albo opracowaniem, które na taki tekst się powołuje.

Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →

OkresWydarzenieNa czym się opiera
VI w.Chiński uczony pisze, że nie użyje do toalety papieru z fragmentami ksiąg klasycznychCytat z jego pism w opracowaniu historycznym
1393Urząd dworski ma wytwarzać setki tysięcy arkuszy do ogólnego użytku dworuOpracowanie powołujące się na monografię o historii nauki w Chinach
1857Początek sprzedaży „papieru leczniczego” w płaskich arkuszach w USAOpracowanie bibliotekarki zbiorów dawnych i opis przedmiotu w zbiorach muzeum
1871Patent na perforowaną rolkę papieru do pakowaniaOpis patentowy
1883Patent na rolkę dzielącą się na arkusze „do użytku toaletowego” lub do pakowaniaOpis patentowy
1884Patent na uchwyt do rolki papieru toaletowegoOpis patentowy
1891Patent na rolkę papieru do pakowania lub do toalety, z częściowo połączonymi arkuszamiOpis patentowy
1895–1897Katalogi pokazują rolki i uchwyty jako towar handlowyOpracowanie bibliotekarki na podstawie katalogów z kolekcji

Legendą albo tezą niepotwierdzoną w przejrzanych źródłach pozostają m.in. „dokładna data wynalezienia papieru toaletowego” i przekonanie, że patent z 1891 roku rozstrzyga spór o sposób zawieszania rolki (o tym niżej). Kolejne sekcje idą chronologicznie.

Starożytność: gąbka na patyku i skorupy

W przejrzanych źródłach nie ma wzmianki o rolce w starożytnym Rzymie. Najczęściej cytowany literacki ślad narzędzia, które badacze wiążą z higieną, to list Seneki o gladiatorze, który w latrynie chwycił „kij drewniany zakończony gąbką, przeznaczony do najpodlejszych użyć” i zadławił się nim. Seneka nie wyjaśnia, do czego dokładnie ten przedmiot służył, więc przeznaczenie wynika z interpretacji badaczy.

Autorzy artykułu o higienie toalet w epoce klasycznej opisują to narzędzie (łac. tersorium) jako służące do czyszczenia po wypróżnieniu. W omówieniu ich pracy czytamy też, że gąbkę po użyciu zanurzano w wiadrze z wodą lub octem, aby oczyścić ją dla kolejnej osoby. To relacja z drugiej ręki; nie traktuj jej jako opisu normy dla całego imperium.

Drugi rodzaj „środka higienicznego” to skorupy (gr. pessoi). Te same badania opisują skorupy z agory ateńskiej, przycięte ze starych naczyń tak, by miały gładkie kąty, oraz dwie skorupy znalezione w wypełnisku latryn w pobliżu złogów odchodów, na których potwierdzono ślady zmineralizowanych odchodów. To dowód archeologiczny, ale dotyczy pojedynczych znalezisk, a nie powszechnego zwyczaju.

Chiny: najstarsza wzmianka o papierze w tej roli

Najstarsza wzmianka o papierze w tej roli, jaką przytaczają opracowania, pochodzi z VI wieku. Uczony Yan Zhitui pisał, że papieru z cytatami lub komentarzami do Pięciu Klasyków albo z nazwiskami mędrców nie ośmieliłby się użyć do toalety. Z tego wynika, że do tego celu służył mu papier mniej szacowny, choć sam cytat nie mówi tego wprost.

W IX wieku zwyczaj zauważali już obcokrajowcy: arabski autor pisał, że Chińczycy po wypróżnieniu nie myją się wodą, lecz wycierają papierem. W 1393 roku, według monografii cytowanej w opracowaniu historycznym, urząd dworski miał wytwarzać 720 000 arkuszy o wymiarach dwie na trzy stopy do ogólnego użytku dworu oraz 15 000 małych, perfumowanych arkuszy dla rodziny cesarskiej. Według opracowania papier toaletowy robiono ze słomy ryżowej.

W internecie często powtarza się, że Yan Zhitui jako pierwszy w historii wspomniał o papierze toaletowym. W źródłach, do których dotarła redakcja, nie ma sprawdzenia tej tezy, więc bezpieczniej mówić o najstarszej wzmiance cytowanej w opracowaniach.

Europa przed rolką

Według opracowania historycznego w Europie sięgano po to, co było pod ręką. Z wykopalisk w latrynach klasztornych w Irlandii i Norwegii pochodzą małe kawałki tkaniny używane jak papier toaletowy. W 1747 roku brytyjski arystokrata pisał do syna o znajomym, który wyrywał stronice z taniego wydania klasyka, czytał je w toalecie i wysyłał w kanał. Wniosek redakcji: podobnie jak w Chinach, korzystano więc ze zbędnego papieru z książek, ale dwa przykłady nie dowodzą powszechnego zwyczaju.

XIX wiek: arkusze, perforacja i rolka

Za twórcę nowoczesnego komercyjnego papieru toaletowego w USA uchodzi Joseph Gayetty. Jego „papier leczniczy” trafił na rynek w 1857 roku w paczkach płaskich arkuszy. W zbiorach jednego z muzeów znajduje się pudełko takiego papieru z lat 1857–1890, opisane jako środek stosowany przy hemoroidach, z arkuszami nasączonymi aloesem i znakiem wodnym z nazwiskiem wytwórcy. Wniosek redakcji: był to więc wyrób opisywany jako środek leczniczy, a nie zwykły artykuł higieniczny.

Rolka to inny wątek. Seth Wheeler z Albany opatentował w USA w lipcu 1871 roku (patent nr 117 355) „ulepszenie w papierach do pakowania”: taśmę papieru perforowaną na linii podziału między arkuszami i zwiniętą w zwartą rolkę. Opis dotyczy papieru do pakowania, nie toaletowego.

W patencie nr 272 369 z lutego 1883 roku Wheeler opisał rolkę, którą można rozdzielać na arkusze zarówno „do użytku toaletowego”, jak i do pakowania. Patent nr 459 516 z 15 września 1891 roku nosi już w opisie tytuł „rolka papieru do pakowania lub do toalety” i opisuje arkusze tylko częściowo oddzielone, tak by każdy łatwo odrywał się od rolki.

Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →

RokNumer patentu USACzego dotyczy
1871117 355perforowana rolka papieru do pakowania
1883272 369rolka dzielona na arkusze „do użytku toaletowego” lub do pakowania
1884297 043uchwyt do rolki papieru toaletowego
1891459 516rolka papieru do pakowania lub do toalety z częściowo połączonymi arkuszami

Uchwyt na rolkę

W patencie nr 297 043 z 15 kwietnia 1884 roku (zgłoszonym w kwietniu 1883) Wheeler opisał uchwyt do rolki papieru toaletowego, którego części dają się łatwo rozłączyć, by założyć rolkę, a całość zwisa swobodnie z podpory. Wałek jest najlepiej drewniany, a rączka wykonana z drutu o odpowiedniej sprężystości. Ten patent nie jest jednak dowodem, że był to pierwszy uchwyt w historii, i taka teza nie pada w żadnym z cytowanych źródeł.

W opisie z 1891 roku Wheeler zauważa, że dotychczasowe konstrukcje uchwytów, hamujących swobodne odwijanie rolki, były mniej lub bardziej skomplikowane, podatne na uszkodzenia i drogie, więc mało używane. Jego rolka miała pasować do najprostszych uchwytów, a na rysunku ramiona uchwytu przechodzą przez tuleję rolki.

Jak wyglądał rynek? Według bibliotekarki zbiorów dawnych katalogów w katalogach wyrobów sanitarnych z 1884 i 1888 roku nie było śladów papieru toaletowego. W katalogu wysyłkowym z 1895 roku pojawiły się już trzy rodzaje, a jeden z nich sprzedawano z uchwytem dołączanym bezpłatnie do skrzyni liczącej 100 rolek. W katalogu producenta armatury z 1897 roku widać kilka typów uchwytów, w tym montowany na ścianie i wpuszczany w ścianę.

Spór „wierzchem czy spodem”

Rysunek w patencie z 1891 roku pokazuje papier zwisający wierzchem rolki. W marcu 2015 roku odkrycie tego rysunku przedstawiono jako rozstrzygnięcie sporu o orientację rolki. Opracowanie bibliotekarki zaznacza jednak, że publikacja patentu „miała” spór rozstrzygnąć, a nie że to zrobiła. Opinia redakcji: dokument opisuje wynalazek, a nie zaleca sposobu użytkowania, więc powoływanie się na niego jako na dowód to anegdota, a nie fakt historyczny.

Polski wątek: papier toaletowy jako towar deficytowy

W Polsce Ludowej papier toaletowy był jednym z symboli niedoborów. Rocznik muzeum papiernictwa z 2014 roku stwierdza, że kolejki po zeszyty szkolne czy papier toaletowy stały się jednym z symboli polskiej rzeczywistości z okresu socjalizmu. Materiał edukacyjny ministerstwa oświaty podaje, że w latach 80. papier toaletowy, wówczas towar deficytowy, można było kupić bez kolejek tylko po okazaniu kwitu ze skupu makulatury, przy czym jedna rolka przysługiwała za kilogram makulatury.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Kiedy wynaleziono papier toaletowy?

Nie ma jednej daty. Najstarsza cytowana wzmianka o papierze używanym do higieny to chiński tekst z VI wieku, handlowe arkusze w USA pojawiły się w 1857 roku, a perforowaną rolkę opisują patenty z lat 1871 (papier do pakowania) i 1883, zaś rolkę z częściowo oddzielonymi arkuszami patent z 1891 roku. Data „wynalezienia” zależy od tego, co uznasz za papier toaletowy: papier w ogóle, arkusze czy rolkę.

Co Rzymianie robili zamiast papieru toaletowego?

Źródła wymieniają gąbkę na patyku (tersorium), której literacki ślad zachował się u Seneki, oraz skorupy z naczyń (pessoi), potwierdzone znaleziskami archeologicznymi. Opis czyszczenia gąbki octem pochodzi z omówienia badań, nie z tekstu starożytnego.

Kto opatentował rolkę i uchwyt?

W USA patenty na rolkę papieru (1871, 1883, 1891) i uchwyt do niej (1884) uzyskał Seth Wheeler z Albany. Źródła nie mówią, że był jedynym ani pierwszym, który robił takie wyroby; pokazują tylko, co opatentował.

Czy papier toaletowy zawsze był zwykłym towarem?

Nie. Wyrób uchodzący za pierwszy nowoczesny komercyjny papier toaletowy w USA sprzedawano jako leczniczy, a w Polsce Ludowej w latach 80. rolkę można było kupić bez kolejki za kilogram makulatury.

← Więcej: Dom: awarie, AGD i porządki

Czytaj dalej

Powiązane artykuły