Ślub, wydarzenia i wolny czas

Medale okolicznościowe: projekt, techniki i materiały

Jak powstaje medal okolicznościowy: projekt awersu i rewersu, bicie czy odlew, materiały, próby srebra, wymiary i przygotowanie zamówienia krok po kroku.

Mosiężne medale pamiątkowe ułożone awersem i rewersem na ciemnym suknie obok otwartego etui
Obraz wygenerowany przez AI

Awers, rewers i symbolika: z czego składa się projekt

Awers to strona główna medalu, a rewers to strona odwrotna. Słownik serwisu handlowego opisuje (dla monet) awers jako stronę, która zazwyczaj przedstawia główny motyw. Rewers bywa pusty albo niesie motyw wtórny. Obraz, zwykle razem z napisem, jest w niskim reliefie.

Z tego wynika prosty podział projektu, który jest opinią redakcji, a nie przepisem:

  • Awers: jeden czytelny motyw związany z wydarzeniem, na przykład znak, budynek, postać albo symbol rocznicy.
  • Rewers: informacje, które muszą zostać na pamiątce, czyli nazwa wydarzenia, data i miejsce, ewentualnie miejsce na numer lub dedykację.
  • Symbolika: mało elementów, które da się rozpoznać w małej średnicy. Drobny napis czy cienka linia znikają w niskim reliefie.

Producent medali wybijanych opisuje drogę od projektu: najpierw projekt wstępny, potem model gipsowy, który jest skanowany laserowo do postaci 3D, a z tego skanu powstają matryce awersu i rewersu. Przy takim trybie projekt zatwierdzasz zwykle jako rysunek lub model, zanim ruszy produkcja.

Bicie czy odlew: porównanie technik

Medale tradycyjnie bije się matrycami na krążku metalu albo odlewa w formie. Według opracowania muzeum numizmatycznego bicie stało się metodą preferowaną, a odlew ograniczył się głównie do medali artystycznych i zleceń prywatnych.

Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →

CechaBicieOdlew
ZasadaKrążek metalu jest prasowany między matrycamiMetal wypełnia formę wykonaną z modelu
NarzędzieMatryce awersu i rewersu ze stali narzędziowejForma odlewnicza
Przebieg (opis producenta)Prasa z naciskiem dziesiątek ton, zwykle kilka uderzeń z wyżarzaniem w 800–900 stopniachBez szczegółów w zebranych źródłach
Typowe zastosowanieMetoda preferowana (muzeum numizmatyczne)Medale artystyczne i zlecenia prywatne

Uwagi do tabeli: dane o biciu pochodzą od producentów (jeden polski, jeden zagraniczny), a o zastosowaniu odlewu z opracowania muzealnego. Zebrane źródła nie podają progów nakładu, przy których jedna technika się opłaca; to pytanie zadaj wykonawcy.

Zwykle medale prasuje się techniką otwartą, w której metal wypływa i tworzy nierówny brzeg do późniejszej obróbki.

Emalia, druk UV i inne zdobienia

Same relief i metal to nie wszystko. Po biciu medal może trafić do polerowania, platerowania albo emaliowania.

  • Emalia daje ograniczoną paletę kolorów pełnych (opis dostawcy medali).
  • Druk UV to tusz utwardzany światłem ultrafioletowym na powierzchni metalu; ten sam dostawca pisze, że obsługuje pełnokolorowe gradienty CMYK.

Wniosek redakcji: logo z płynnym przejściem barw albo zdjęcie lepiej pasuje do druku UV, a prosty znak w trzech kolorach pełnych do emalii. Sprawdź to na próbce, bo producenci różnią się możliwościami.

Materiały i wykończenia

Producenci medali wymieniają mosiądz, brąz, miedź, nowe srebro (nickel-silver) oraz metale szlachetne. Jeden z producentów oferuje cztery wykończenia: as struck (prosto z prasy), antique (postarzone), proof (lustrzane) i gilt (złocone). Inny opisuje wykończenie powierzchni srebrzeniem, złoceniem, oksydacją lub patynowaniem. Słownikowa definicja zaznacza, że wartość medalu zależy rzadziej od metalu, a bardziej od estetyki, tematu i nakładu.

Srebro i próby

Medal wykonany ze srebra to w praktyce wyrób ze stopu metalu szlachetnego, a tu obowiązuje ustawa Prawo probiercze (tekst jednolity Dz.U. 2023 poz. 536). To wniosek redakcji: ustawa nie wymienia medali z nazwy. Zgodnie z nią srebro, złoto, platyna i pallad są metalami szlachetnymi, a próba to stosunek masy czystego metalu do masy stopu. Dla srebra obowiązują próby:

Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →

MetalObowiązujące próby (art. 24 ust. 1)
Srebro0,999; 0,925; 0,875; 0,830; 0,800

Dalsze zasady z ustawy:

  • Nie dopuszcza się tolerancji ujemnej, więc medal oznaczony wyższą próbą nie może mieć mniej srebra.
  • Stop ma być jednorodny, czyli odpowiadać tej samej próbie na powierzchni i wewnątrz.
  • Wyrób wprowadza się do obrotu, jeśli ma cechy probiercze albo świadectwo badania. Od tego jest wyjątek dla wyrobów, w których masa części ze stopu srebra jest mniejsza niż 5 g; wtedy wprowadzający zapewnia zgodność prób, oznacza wyrób znakiem imiennym (chyba że ma cechy probiercze) i przekazuje informację o próbie.

Czy twój medal wchodzi w zakres wyjątku, rozstrzygnij z wykonawcą, a w razie wątpliwości z urzędem probierczym.

Medal a moneta: środek płatniczy

Medal okolicznościowy nie ma nominału i nie jest uznawany za oficjalny środek płatniczy. Ustawa o NBP stanowi, że znakami pieniężnymi RP są banknoty i monety opiewające na złote i grosze, a prawnymi środkami płatniczymi są znaki emitowane przez NBP. Medal z napisem lub wizerunkiem nie staje się więc monetą, ale unikaj w projekcie nominałów i wzorów udających pieniądz (opinia redakcji, bez cytowanego przepisu).

Średnice, grubości i etui

Wymiary dobierasz do wielkości motywu i sposobu wręczania. Jako przykład: jeden z producentów podaje standardowe średnice 40, 50 i 63 mm oraz grubość zwykle 2–5 mm, doradzaną przez wykonawców. To dane jednego wykonawcy, a nie norma.

Etui: ten sam producent wskazuje personalizowane opakowanie jako opcję. Zebrane źródła nie opisują wymiarów etui, więc podaj wykonawcy średnicę i grubość medalu oraz zapytaj o opakowanie już przy wycenie.

Jak przygotować zamówienie

Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →

ElementCo ustalić
ProjektAwers i rewers, najlepiej w wektorach z tekstem zamienionym na krzywe
Materiał i wykończenieMetal, kolor, wykończenie (patyna, złocenie, emalia lub druk UV)
Kształt i rozmiarŚrednica, grubość, ewentualnie ucho lub wstążka
NakładLiczba sztuk; producenci pytają o nią przy wycenie
Etui i grawerOpakowanie, numeracja lub dedykacja
TerminData wydarzenia minus czas produkcji z zapasem

Pliki. Jeden z producentów wytycznych woli projekt wektorowy w formacie .ai, wymaga zamiany tekstów na krzywe lub obrysy i odradza bitmapy oraz obrazy o niskiej rozdzielczości. Te wytyczne dotyczą medali trawionych, nie bitych, więc zapytaj, jakie pliki przyjmuje twój wykonawca.

Termin. Polski producent podaje ok. 8 tygodni od formalnego zamówienia i akceptacji projektów awersu i rewersu. To deklaracja jednego wykonawcy; o termin zapytaj na samym początku i licz od zatwierdzenia projektu.

Koszt. W zebranych źródłach nie ma co najmniej czterech datowanych cenników z porównywalnymi parametrami, więc tekst nie podaje widełek. Wiadomo, od czego wycena zależy: producent pyta o materiał, kolor, kształt, rozmiar i nakład. Oprzyrządowanie, takie jak matryca, rozkłada się na liczbę sztuk, dlatego przy większych nakładach koszt sztuki zwykle spada (wniosek redakcji).

Najczęstsze pytania (FAQ)

Czym medal okolicznościowy różni się od monety?

Medal nie ma nominału i nie jest środkiem płatniczym. Prawnymi środkami płatniczymi są znaki pieniężne emitowane przez NBP.

Który metal wybrać na medale dla uczestników wydarzenia?

Producenci oferują m.in. mosiądz, brąz i miedź, a srebro i złoto wchodzą w zakres Prawa probierczego. Dla dużego nakładu wybór metalu nieszlachetnego z wykończeniem (patyna, złocenie) to opinia redakcji, nie zalecenie ze źródeł.

Czy srebrny medal musi mieć próbę?

Dla srebra ustawa przewiduje próby 0,999, 0,925, 0,875, 0,830 i 0,800. Wyrób bez cech probierczych lub świadectwa badania wprowadza się do obrotu tylko w ramach wyjątków, na przykład przy masie części ze stopu srebra poniżej 5 g.

Jaki plik graficzny przygotować?

Wektorowy, z tekstem zamienionym na krzywe, bez bitmap. Dokładny format podaje wykonawca.

Ile czasu trwa wykonanie?

Jeden polski producent podaje ok. 8 tygodni od formalnego zamówienia i akceptacji projektów awersu i rewersu. Terminy innych wykonawców mogą się różnić, więc ustal je przed zamówieniem.

← Więcej: Ślub, wydarzenia i wolny czas

Czytaj dalej

Powiązane artykuły