Biznes, marketing i technologia

Tłumaczenie techniczne: terminologia, ISO 17100, kontrola

Tłumaczenie techniczne: czym się różni, jak działa glosariusz i pamięć tłumaczeniowa, co mówi ISO 17100 i jakie przepisy dotyczą języka instrukcji obsługi.

Dwie osoby przy biurku porównują wydrukowaną instrukcję obsługi maszyny z wersją na ekranie monitora
Obraz wygenerowany przez AI

Czym tłumaczenie techniczne różni się od zwykłego

Tekst techniczny to najczęściej instrukcja, specyfikacja, karta danych, dokumentacja serwisowa albo interfejs urządzenia. Czytelnik nie ocenia go estetycznie, tylko wykonuje według niego czynności. Wniosek redakcji: w takim tekście błąd w nazwie części, jednostce albo kolejności kroków jest poważniejszy niż niezgrabne zdanie.

Przepisy to potwierdzają. Rozporządzenie (UE) 2023/1230 w sprawie maszyn, stosowane od 14 stycznia 2027 r., wymaga, by treść instrukcji obsługi obejmowała nie tylko użytkowanie zgodne z przeznaczeniem maszyny, ale też uwzględniała racjonalnie przewidywalne niewłaściwe użycie, a sama instrukcja była jasna, zrozumiała i czytelna. Tłumacz nie może więc „ulepszać” treści: odpowiada za wierność, spójność i zrozumiałość dla użytkownika końcowego.

Najczęstsze różnice w praktyce (opinia redakcji, nie wynik badania):

Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →

CechaTekst ogólnyTekst techniczny
Celprzekazać sens i stylumożliwić bezpieczne i poprawne działanie
Słownictwodopuszcza synonimyjeden termin = jedno pojęcie
Powtarzalnośćniskawysoka (te same zdania w wielu wersjach dokumentu)
Liczby i jednostkitowarzyszą tekstowisą jego treścią i wymagają sprawdzenia
Błądpogarsza odbiórmoże narazić użytkownika lub unieważnić zgodność dokumentu

Terminologia i glosariusz

Spójność terminów to sedno specyfiki. Norma ISO 17100, według opracowania branżowego o jej treści, wymaga udokumentowanych procedur zarządzania terminologią, specyfikacjami i innymi zasobami językowymi, w tym pamięciami tłumaczeniowymi i przewodnikami stylu. Glosariusz jest więc elementem procesu, a nie dodatkiem.

Format wymiany glosariuszy między narzędziami opisuje standard TBX (ISO 30042). Zgodnie z dokumentacją producenta oprogramowania wiąże on terminy w języku źródłowym i docelowym oraz zawiera definicję terminu. Dla tekstów dotyczących prawa unijnego istnieje publiczna baza terminologiczna instytucji UE, obejmująca miliony haseł we wszystkich 24 językach urzędowych.

Co powinien zawierać dobry glosariusz (wniosek redakcji):

Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →

Element wpisuPo co
Termin źródłowy i docelowyjeden ustalony odpowiednik w całym dokumencie
Definicja lub kontekstodróżnia pojęcia o podobnej nazwie
Terminy zakazane lub wycofanechronią przed powrotem do starego nazewnictwa
Nazwy własne i oznaczenia modeli, które się nie tłumacząnarzędzia mogą oznaczać je jako nieprzekładalne
Źródło ustalenia (norma, katalog producenta)pozwala rozstrzygać spory

Zleceniodawca ma tu największy wpływ: to on zna nazewnictwo swoich produktów. Jeśli glosariusza nie ma, dobrą praktyką jest ustalić go na początku projektu, a nie poprawiać terminy w odbiorze.

Pamięć tłumaczeniowa i narzędzia CAT

Pamięć tłumaczeniowa (TM) przechowuje dane tłumaczeniowe i językowe w uporządkowanym formacie. Narzędzia wspomagające tłumaczenie (CAT) korzystają z takich pamięci i z glosariuszy, a wymianę pamięci między nimi umożliwia format TMX. Wniosek redakcji: przy dokumentacji, w której te same zdania powtarzają się między wersjami i modelami, pamięć pomaga zachować spójność.

Dobrym przykładem skali jest publiczna pamięć tłumaczeniowa Komisji Europejskiej: wielojęzyczna baza zdań z prawa UE, dostępna do pobrania w formacie TMX.

Ostrzeżenie (opinia redakcji): pamięć utrwala także błędy. Zły termin, który raz trafił do zatwierdzonej pamięci, będzie podpowiadany w kolejnych projektach, dlatego warto czyścić ją po zmianie nazewnictwa. Norma ISO 17100 nie obejmuje surowego wyniku tłumaczenia maszynowego poddanego postedycji. Jeśli ktoś proponuje taki tryb, nie jest to usługa objęta normą.

Norma ISO 17100: proces i rewizja

ISO 17100 określa wymagania dotyczące zasadniczych procesów, zasobów i innych czynników potrzebnych do świadczenia usług tłumaczeniowych zgodnych ze specyfikacjami. W Polsce obowiązuje ona jako PN-EN ISO 17100:2015-06 („Usługi tłumaczeniowe – Wymagania dotyczące świadczenia usług tłumaczeniowych”), opublikowana 10 listopada 2015 r. i zastępująca PN-EN 15038:2006. W katalogu PKN widnieje także angielska wersja z poprawką A1 z 2018 r. Norma nie dotyczy tłumaczenia ustnego.

Co do zawartości procesu, opracowanie branżowe wymienia m.in.:

  • kwalifikacje osób w procesie (tłumacz, rewizor, recenzent, kierownik projektu),
  • procedury ofertowania, przyjmowania dokumentów i ustalania specyfikacji projektu,
  • zarządzanie terminologią i zasobami,
  • jakość oparta na rewizji całego przekładu przez osobę, która nie jest tłumaczem („zasada dwóch par oczu”), dodatkowym przeglądzie w razie potrzeby i regularnym sprzężeniu zwrotnym,
  • losowe kontrole, obsługę reklamacji oraz bezpieczeństwo i archiwizację danych.

Zleceniodawca powinien wiedzieć jeszcze jedno: według PKN do specyfikacji, z którymi usługa ma być zgodna, należą nie tylko wymagania klienta, ale też kodeksy branżowe, podręczniki najlepszych praktyk i przepisy prawa. Norma pozwala dostawcy wykazać zgodność usługi z własnymi i cudzymi specyfikacjami, ale nie jest certyfikatem poprawności każdego zdania. Wniosek redakcji: potwierdzenie stosowania normy mówi o procesie, a jakość konkretnego tekstu nadal trzeba sprawdzić.

Wydanie normy: według katalogu PKN aktualnym polskim wydaniem jest 2015-06 (stan na 13 listopada 2026 r.). Zanim powołasz się w umowie na normę, sprawdź w katalogu, czy nie ukazało się nowsze wydanie.

Instrukcje obsługi a wymogi prawne dotyczące języka

Tu specyfika tłumaczenia technicznego styka się z prawem. Obowiązują dwa poziomy.

Ustawa o języku polskim (t.j. Dz.U. 2026 poz. 81). W obrocie z udziałem konsumentów używa się języka polskiego, jeżeli konsument ma miejsce zamieszkania w Polsce w chwili zawarcia umowy, a umowa ma być wykonana w Polsce. Obowiązek dotyczy w szczególności ostrzeżeń i informacji dla konsumentów wymaganych innymi przepisami, instrukcji obsługi oraz informacji o właściwościach towarów. Wyjątek: informacje wyrażone w powszechnie zrozumiałej formie graficznej nie wymagają opisu po polsku, a jeśli grafice towarzyszy opis, ma być po polsku. Sporządzenie wyłącznie w języku obcym instrukcji obsługi w obrocie z konsumentami zagrożone jest karą grzywny. W obrocie bez udziału konsumentów polski obowiązuje tylko wobec podmiotów wymienionych w art. 4 ustawy, czyli m.in. organów publicznych i instytucji wykonujących zadania publiczne.

Rozporządzenie (UE) 2023/1230 (maszyny). Instrukcje obsługi, informacje dotyczące bezpieczeństwa i informacje z załącznika III są sporządzane w języku łatwo zrozumiałym dla użytkowników, wskazanym przez państwo członkowskie, w którym maszyna jest udostępniana. Instrukcja może być udostępniona w postaci cyfrowej. Deklaracja zgodności UE ma być tłumaczona na język lub języki wymagane przez to państwo. Wyjątek dotyczy instrukcji konserwacji dla wyspecjalizowanego personelu upoważnionego przez producenta: może być w jednym z języków urzędowych UE, zrozumiałym dla tego personelu. Rozporządzenie stosuje się od 14 stycznia 2027 r., a dyrektywa maszynowa 2006/42/WE traci moc tego samego dnia.

Dla zleceniodawcy wynika z tego kilka praktycznych zasad (wniosek redakcji):

Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →

DokumentJęzyk, który trzeba przewidziećPodstawa
Instrukcja obsługi towaru dla konsumenta w Polscepolskiustawa o języku polskim, art. 7 i 7a
Instrukcja obsługi maszyny, rynek polski, od 14.01.2027język wskazany przez państwo członkowskierozporządzenie 2023/1230, art. 10 ust. 7
Deklaracja zgodności UEjęzyk lub języki wymagane przez państwo wprowadzenia na rynekrozporządzenie 2023/1230
Instrukcja konserwacji dla wyspecjalizowanego personelujeden język urzędowy UE zrozumiały dla personelurozporządzenie 2023/1230, załącznik III

Z tekstu rozporządzenia wynika tylko, że język wskazuje państwo członkowskie; nie rozstrzyga ono, jaki to język dla poszczególnych grup użytkowników. Jeśli dokumentacja ma trafić do konkretnego rynku, sprawdź przed zleceniem wymóg tego państwa i ewentualnie skonsultuj go z prawnikiem.

Formaty plików, jednostki miar i normy w tekście

Formaty plików. Pracę w narzędziach CAT organizują formaty wymiany: XLIFF (ISO 21720:2017 dla wersji 2.0) zestawia zdania źródłowe i docelowe, TBX przenosi glosariusze, TMX pamięci tłumaczeniowe. Wniosek redakcji: przekaż tłumaczowi pliki źródłowe w edytowalnej postaci, a nie wydruk lub skan, bo wtedy narzędzie może zachować formatowanie i powtarzalne fragmenty. Do narzędzi można też przekazać istniejące pamięci i glosariusze w formatach wymiany.

Jednostki miar. Prawo o miarach (t.j. Dz.U. 2022 poz. 2063) uznaje za legalne jednostki układu SI, jednostki spoza SI dopuszczone w Polsce oraz ich dziesiętne wielokrotności i podwielokrotności. Obowiązek stosowania legalnych jednostek dotyczy użytkowania przyrządów, wykonywania pomiarów i wyrażania wartości wielkości fizycznych. Dopuszczalne są dodatkowe oznaczenia w innych jednostkach, ale oznaczenie w jednostce legalnej ma charakter nadrzędny i nie może być zapisane mniejszymi znakami. Opinia redakcji: tłumacz powinien przeliczać jednostki tylko wtedy, gdy zlecono to w specyfikacji, a przeliczenie zapisywać obok oryginału, nie zamiast niego, i oznaczać zaokrąglenia.

Powołania norm. Tytuły norm mają ustalone polskie brzmienie. Przykład: ISO 17100 występuje w polskim katalogu jako „Usługi tłumaczeniowe – Wymagania dotyczące świadczenia usług tłumaczeniowych”. Opinia redakcji: zamiast tłumaczyć tytuł samodzielnie, sprawdź numer i tytuł polskiego odpowiednika w katalogu normalizacyjnym.

Weryfikacja: kto i co sprawdza

Dobra kontrola łączy kilka kroków, a nie jedno „przeczytanie”. Układ poniżej to wniosek redakcji oparty na opisie normy w opracowaniu branżowym.

Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →

EtapKtoCo sprawdza
Tłumaczenie i autokontrolatłumaczkompletność, liczby, zgodność z glosariuszem
Rewizjadruga osoba, nie tłumaczporównanie z oryginałem zdanie po zdaniu
Przegląd (w razie potrzeby)specjalista z dziedzinypoprawność merytoryczna i naturalność dla użytkownika
Kontrola formalnazespół projektuformatowanie, numeracja, odsyłacze, jednostki
Informacja zwrotnazleceniodawca i wykonawcaaktualizacja glosariusza i pamięci

Zleceniodawca może wnieść do weryfikacji to, czego tłumacz nie ma: wiedzę o produkcie i ostateczne decyzje terminologiczne. Wyznacz osobę, która odpowiada na pytania w trakcie projektu.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Czy w tłumaczeniu technicznym można zmieniać układ i jednostki z oryginału?

Tylko zgodnie ze specyfikacją projektu. Układ wynika z formatu plików, a jednostki wymagają ostrożności: w Polsce oznaczenie w legalnej jednostce miary ma charakter nadrzędny, a dodatkowe jednostki są dopuszczalne obok niego. Zasady przeliczeń ustal ze zleceniodawcą przed rozpoczęciem pracy (wniosek redakcji).

Czy do każdego tłumaczenia technicznego potrzebny jest glosariusz?

Nie zawsze, ale przy dokumentacji produktów, serii dokumentów albo kilku tłumaczy jest bardzo przydatny. Norma ISO 17100 uwzględnia zarządzanie terminologią jako element procesu, więc przy większych projektach warto go przygotować na początku.

Czy tłumaczenie maszynowe wystarczy do instrukcji obsługi?

Norma ISO 17100 nie obejmuje surowego wyniku tłumaczenia maszynowego poddanego postedycji, więc sama zgodność z nią tego nie potwierdza. Instrukcja musi też być jasna, zrozumiała i czytelna dla użytkownika, więc surowy wynik wymaga przeglądu przez człowieka (opinia redakcji).

Czy instrukcja obsługi musi być po polsku, jeśli sprzedaję towar za granicą?

Ustawa o języku polskim dotyczy obrotu z udziałem konsumentów mających miejsce zamieszkania w Polsce, przy umowach wykonywanych w Polsce. Dla innych rynków obowiązuje prawo państwa przeznaczenia, a w przypadku maszyn unijne przepisy odsyłają do języka wskazanego przez to państwo członkowskie.

Czy mogę dać instrukcję tylko w formie cyfrowej?

W przypadku maszyn rozporządzenie 2023/1230 dopuszcza instrukcję w postaci cyfrowej, ale określa dodatkowe warunki, m.in. wskazanie na maszynie lub opakowaniu sposobu dostępu i format umożliwiający wydruk oraz pobranie. Dla innych towarów sprawdź przepisy właściwe dla produktu.

← Więcej: Biznes, marketing i technologia

Czytaj dalej

Powiązane artykuły