
Czym są środki ochrony indywidualnej
Rozporządzenie w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy definiuje je jako wszelkie środki noszone lub trzymane przez pracownika w celu ochrony przed jednym lub większą liczbą zagrożeń, razem z akcesoriami i dodatkami przeznaczonymi do tego celu. Do tej grupy nie należy zwykła odzież robocza i mundury, które nie są specjalnie przeznaczone do ochrony bezpieczeństwa i zdrowia pracownika. Wyłączone są też między innymi wyposażenie sportowe i środki służące do samoobrony.
Rozporządzenie unijne 2016/425 ujmuje to od strony produktu: to środki zaprojektowane i wyprodukowane do noszenia lub trzymania przez osobę w celu ochrony przed zagrożeniami dla jej zdrowia lub bezpieczeństwa. Obejmuje także wymienialne elementy składowe, które mają zasadnicze znaczenie dla funkcji ochronnej.
Rozporządzenie BHP w tabeli 3 załącznika nr 2 wymienia dziesięć grup takich środków:
- odzież ochronna,
- środki ochrony głowy,
- środki ochrony kończyn górnych,
- środki ochrony kończyn dolnych,
- środki ochrony twarzy i oczu,
- środki ochrony słuchu,
- środki ochrony układu oddechowego,
- środki izolujące cały organizm,
- środki ochrony przed upadkiem z wysokości,
- dermatologiczne środki ochrony skóry.
Kiedy stosować środki ochrony indywidualnej
Kolejność wynika z przepisów. Pracodawca ma oceniać i dokumentować ryzyko zawodowe oraz stosować środki profilaktyczne zmniejszające ryzyko. Zagrożenia likwiduje głównie przez technologie, urządzenia, materiały i substancje, które ich nie powodują. Gdy likwidacja nie jest możliwa, stosuje rozwiązania organizacyjne i techniczne, w tym środki ochrony zbiorowej. Dopiero gdy to nie wystarcza, ma obowiązek zapewnić pracownikom środki ochrony indywidualnej odpowiednie do rodzaju i poziomu zagrożeń. Załącznik nr 2 do rozporządzenia BHP powtarza tę zasadę: środki ochrony indywidualnej stosuje się, gdy nie można uniknąć zagrożeń lub nie można ich wystarczająco ograniczyć środkami ochrony zbiorowej albo odpowiednią organizacją pracy. Informator dla pracodawców (wyd. 2025) podkreśla, że środki ochrony zbiorowej mają zawsze pierwszeństwo.
Wniosek redakcji: hełm czy rękawice nie zastępują zabezpieczenia stanowiska. Przy zagrożeniu poślizgnięciem to właśnie nawierzchnia jest pierwszym miejscem poprawek, a rozwiązania na samej podłodze opisuje tekst o taśmach antypoślizgowych.
Jak dobrać środki ochrony indywidualnej krok po kroku
- Oceń ryzyko na stanowisku. To obowiązek pracodawcy wynikający z Kodeksu pracy i rozporządzenia BHP; wynik ma być udokumentowany.
- Ogranicz zagrożenie inaczej, gdzie się da. Najpierw technologia, organizacja pracy i środki ochrony zbiorowej (zob. wyżej).
- Zbierz dane o stanowisku. Informator dla pracodawców (wyd. 2025) wymienia m.in. rodzaj pracy, rodzaje oraz natężenie lub stężenie czynników szkodliwych i niebezpiecznych, narażone części ciała, akceptowalny stopień ograniczenia czynności, pozycję pracy, wentylację, czas przebywania w strefie niebezpiecznej i dodatkowe zagrożenia, np. pożarowe.
- Określ wymagane cechy i porównaj je z ofertą rynku. Przed nabyciem środków pracodawca powinien przeanalizować zagrożenia, których nie da się uniknąć inaczej, określić cechy, jakie musi mieć środek, i porównać z nimi cechy dostępnych środków. Brane są pod uwagę także ryzyka, jakie sam środek może stwarzać.
- Sprawdź kryteria z załącznika nr 2. Środek ma być odpowiedni do zagrożenia i nie powodować zwiększonego zagrożenia, uwzględniać warunki miejsca pracy, ergonomię oraz stan zdrowia pracownika i być dopasowany do użytkownika. Gdy potrzeba kilku środków naraz, muszą pasować do siebie bez utraty właściwości ochronnych.
- Skonsultuj przydział z pracownikami. Kodeks pracy wymienia przydzielanie środków ochrony indywidualnej wśród spraw, które pracodawca konsultuje z pracownikami lub ich przedstawicielami.
- Ustal rodzaje środków dla stanowisk i warunki ich stosowania. Pracodawca ustala rodzaje środków niezbędnych na danych stanowiskach, a w zależności od stopnia zagrożenia i częstości narażenia powinien określić czas i przypadki ich używania.
- Przeszkol i pokaż. Instrukcja ma być zrozumiała, opisywać sposoby używania, kontroli i konserwacji środków, a w razie potrzeby pracodawca organizuje pokazy ich używania.
- Ponawiaj ocenę. Ocena doboru powinna być powtarzana, gdy zmieni się którykolwiek z jej elementów.
Przy sprzęcie ochrony układu oddechowego rozmiar i kształt mają znaczenie szczególne. Opracowanie o filtrującym sprzęcie oddechowym zaznacza, że indywidualne dopasowanie do kształtu twarzy jest szczególnie istotne przy szczelnie dopasowanych częściach twarzowych, czyli półmaskach filtrujących, półmaskach i maskach.
Macierz: zagrożenie, grupa środków i kategoria
Poniższa tabela łączy trzy rzeczy: rodzaj pracy z tabeli 2 załącznika nr 2 do rozporządzenia BHP, grupę środków z tabeli 3 tego załącznika oraz kategorię zagrożenia z załącznika I do rozporządzenia 2016/425. Kolumna „Kategoria” opisuje zagrożenie, nie konkretny produkt (kategoria wyrobu zależy od oceny zgodności przeprowadzonej przez producenta); zasady oznaczenia „II (wniosek redakcji)” opisano pod tabelą.
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Zagrożenie i przykładowe prace (rozporządzenie BHP) | Grupa środków (rozporządzenie BHP) | Kategoria zagrożenia (rozporządzenie 2016/425) |
|---|---|---|
| Upadek z wysokości: prace na rusztowaniach, masztach, słupach | uprzęże, w tym szelki bezpieczeństwa i pasy biodrowe, linki bezpieczeństwa, amortyzatory, urządzenia samohamowne | III (upadek z wysokości) |
| Szkodliwy hałas: obsługa pras do metalu, narzędzia pneumatyczne, cięcie drewna pilarką łańcuchową | wkładki przeciwhałasowe, nauszniki przeciwhałasowe, hełmy przeciwhałasowe | III (szkodliwy hałas) |
| Szkodliwe pyły, gazy, pary lub dym w powietrzu | środki ochrony układu oddechowego: sprzęt oczyszczający albo izolujący do pracy ciągłej | III (niebezpieczne substancje i mieszaniny) |
| Niedobór tlenu: prace w zbiornikach | środki ochrony układu oddechowego: sprzęt izolujący (sprzęt oczyszczający zależy od otaczającej atmosfery) | III (atmosfera o niedostatecznej zawartości tlenu) |
| Substancje chemiczne i czynniki biologiczne w kontakcie ze skórą lub oczami | odzież ochronna, środki ochrony kończyn górnych, środki ochrony twarzy i oczu | III (niebezpieczne substancje i mieszaniny; szkodliwe czynniki biologiczne) |
| Przecięcia pilarką łańcuchową: prace z jej użyciem, w tym przycinanie i ścinanie drzew | środki ochrony kończyn dolnych (buty, ochraniacze nóg) | III (przecięcia przez przenośną pilarkę łańcuchową) |
| Uderzenia w głowę: prace budowlane na rusztowaniach i w ich sąsiedztwie, prace w wykopach | hełmy ochronne | II (wniosek redakcji) |
| Cząstki i odpryski: prace przy maszynach do obróbki skrawaniem, powodujące wióry odpryskowe | okulary, gogle, osłony twarzy | II (wniosek redakcji) |
| Urazy stóp: transport i magazynowanie ciężkich elementów, których upadek może zranić stopę | buty, półbuty, trzewiki, saperki | II (wniosek redakcji) |
| Słaba widoczność pracownika: miejsca o wzmożonym ruchu pojazdów | kamizelki, kurtki i spodnie ostrzegawcze | II (wniosek redakcji) |
| Powierzchowne urazy mechaniczne, nieekstremalne czynniki atmosferyczne | rękawice ochronne, odzież ochronna (np. przy pracach na zewnątrz narażonych na deszcz lub chłód) | I (wniosek redakcji; kategorię wyrobu określa producent) |
Sprzęt oczyszczający chroni przed zanieczyszczeniami powietrza i działa zależnie od otaczającej atmosfery, a sprzęt izolujący działa niezależnie od niej i zapewnia bezpieczeństwo przed niedoborem tlenu; opracowanie o sprzęcie oddechowym zaleca stosować go zawsze, gdy występuje niedobór tlenu. Rozporządzenie BHP wśród wyposażenia pracownika wchodzącego do zbiornika wymienia sprzęt izolujący ochronny układu oddechowego, a rezygnację z ochron układu oddechowego dopuszcza wyłącznie przy zawartości tlenu co najmniej 18% i braku substancji szkodliwych ponad dopuszczalne stężenia.
Dwa zastrzeżenia. Po pierwsze, rozporządzenie 2016/425 stwierdza, że kategoria II obejmuje zagrożenia inne niż wymienione w kategoriach I i III. Na tej podstawie redakcja przypisała „II” zagrożeniom, których na listach kategorii I i III nie ma, a „I” zagrożeniom powierzchownym; to wnioski redakcji, a nie zapis przepisu. Rękawice i odzież w ostatnim wierszu to grupy z tabeli 3, a nie pozycje załącznika I. Po drugie, tabela nie zastępuje oceny ryzyka: pokazuje przykłady z tabel rozporządzenia, nie pełny wykaz, a o doborze konkretnego produktu decydują parametry z instrukcji producenta.
Kategorie zagrożeń I, II i III wg rozporządzenia 2016/425
Załącznik I dzieli zagrożenia, przed którymi środki mają chronić użytkowników, na trzy kategorie. Od kategorii zależy procedura oceny zgodności.
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Kategoria | Co obejmuje (według załącznika I) | Procedura oceny zgodności (art. 19) |
|---|---|---|
| I | wyłącznie zagrożenia minimalne: powierzchowne urazy mechaniczne; kontakt ze środkami czyszczącymi o słabszym działaniu lub dłuższy kontakt z wodą; kontakt z gorącymi powierzchniami o temperaturze nieprzekraczającej 50 °C; uszkodzenie wzroku w wyniku narażenia na światło słoneczne (inne niż podczas obserwacji słońca); czynniki atmosferyczne, które nie mają charakteru ekstremalnego | wewnętrzna kontrola produkcji (moduł A) |
| II | zagrożenia inne niż wymienione w kategoriach I i III | badanie typu UE (moduł B), po którym następuje badanie zgodności z typem w oparciu o wewnętrzną kontrolę produkcji (moduł C) |
| III | wyłącznie zagrożenia, które mogą mieć bardzo poważne konsekwencje, takie jak śmierć lub nieodwracalne szkody na zdrowiu | badanie typu UE (moduł B) oraz jeden z dalszych modułów, m.in. moduł C2 lub D |
Kategoria III obejmuje zagrożenia związane z: niebezpiecznymi dla zdrowia substancjami i mieszaninami; atmosferą o niedostatecznej zawartości tlenu; szkodliwymi czynnikami biologicznymi; promieniowaniem jonizującym; środowiskiem o wysokiej temperaturze, którego skutki są porównywalne do działania powietrza o temperaturze co najmniej 100 °C; środowiskiem o niskiej temperaturze, którego skutki są porównywalne do działania powietrza o temperaturze -50 °C lub niższej; upadkiem z wysokości; porażeniem prądem elektrycznym i pracami pod napięciem; utonięciem; przecięciami przez przenośną pilarkę łańcuchową; strumieniem pod wysokim ciśnieniem; ranami postrzałowymi lub pchnięciem nożem; szkodliwym hałasem.
Jak rozpoznać środek zgodny z wymaganiami
Kodeks pracy zakazuje dostarczania pracownikowi środków, które nie spełniają wymagań dotyczących oceny zgodności. W praktyce pracodawca sprawdza przy zakupie kilka elementów, które wynikają z rozporządzenia 2016/425:
- Oznakowanie CE. Producent umieszcza je na środku w sposób widoczny, czytelny i trwały, a gdy to niemożliwe lub nieuzasadnione, na opakowaniu oraz w dokumentach towarzyszących. Umieszcza się je przed wprowadzeniem do obrotu.
- Numer jednostki notyfikowanej przy kategorii III. Po oznakowaniu CE następuje numer identyfikacyjny jednostki notyfikowanej uczestniczącej w procedurze.
- Deklaracja zgodności UE. Producent dostarcza ją wraz ze środkiem albo podaje w instrukcji adres strony internetowej, na której jest dostępna.
- Dane producenta. Na środku, opakowaniu lub w dokumencie towarzyszącym widnieje jego nazwa lub znak towarowy oraz adres pocztowy.
- Instrukcja i informacje. Muszą być dołączone w języku łatwo zrozumiałym dla użytkowników. Zawierają m.in. zasady przechowywania, użytkowania, czyszczenia i konserwacji, wyniki badań skuteczności (poziom lub klasę ochrony) oraz, w stosownych przypadkach, miesiąc i rok ważności lub okres przydatności.
- Piktogram. Oznakowaniu CE może towarzyszyć piktogram wskazujący zagrożenie, przed którym środek ma chronić.
Środki zgodne z normami zharmonizowanymi, do których odniesienia opublikowano w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej, uważa się za spełniające zasadnicze wymagania w zakresie objętym tymi normami. Rozporządzenie nie obejmuje m.in. środków zaprojektowanych specjalnie na użytek sił zbrojnych lub do utrzymania porządku publicznego oraz środków przeznaczonych do użytku prywatnego przed czynnikami atmosferycznymi niemającymi charakteru ekstremalnego.
Obowiązki pracodawcy i pracownika
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Kto | Obowiązek | Podstawa |
|---|---|---|
| Pracodawca | Dostarczyć pracownikowi nieodpłatnie środki zabezpieczające przed niebezpiecznymi i szkodliwymi czynnikami oraz informować go o sposobach posługiwania się nimi | art. 237⁶ § 1 Kodeksu pracy |
| Pracodawca | Dostarczać środki spełniające wymagania oceny zgodności | art. 237⁶ § 3 Kodeksu pracy |
| Pracodawca | Ustalić rodzaje środków niezbędnych na stanowiskach (środki są własnością pracodawcy) | art. 237⁸ Kodeksu pracy |
| Pracodawca | Skonsultować przydział z pracownikami lub ich przedstawicielami | art. 237¹¹a § 1 pkt 4 Kodeksu pracy |
| Pracodawca | Nie dopuszczać do pracy bez środków przewidzianych na danym stanowisku | art. 237⁹ § 1 Kodeksu pracy |
| Pracodawca | Zapewnić właściwości ochronne i użytkowe środków oraz ich pranie, konserwację, naprawę, odpylanie i odkażanie | art. 237⁹ § 2 Kodeksu pracy |
| Pracodawca | Środki skażone substancjami chemicznymi, promieniotwórczymi lub materiałami biologicznie zakaźnymi przechowywać wyłącznie w wyznaczonym miejscu; powierzanie pracownikowi ich prania, konserwacji, odpylania i odkażania jest niedopuszczalne | art. 237¹⁰ Kodeksu pracy |
| Pracownik | Używać przydzielonych środków zgodnie z ich przeznaczeniem | art. 211 pkt 4 Kodeksu pracy |
Kodeks pracy przewiduje karę grzywny dla tego, kto odpowiada za stan bhp lub kieruje pracownikami i nie przestrzega przepisów lub zasad bhp. Tej samej karze podlega, kto wbrew obowiązkowi dostarcza pracownikowi środki, które nie spełniają wymagań oceny zgodności (art. 283 § 1 i § 2 pkt 4).
Ten tekst to opracowanie informacyjne, nie porada prawna. Ocena konkretnego stanowiska należy do pracodawcy i osób wyznaczonych do zadań bhp.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czy pracownik płaci za środki ochrony indywidualnej?
Nie. Kodeks pracy nakłada na pracodawcę obowiązek dostarczenia ich pracownikowi nieodpłatnie i stanowi, że środki te są własnością pracodawcy.
Czy pracownik może używać własnych środków ochrony?
Kodeks pracy przewiduje taką możliwość tylko dla odzieży i obuwia roboczego: pracodawca może ustalić stanowiska, na których za zgodą pracownika dopuszcza własną odzież i obuwie robocze spełniające wymagania bhp, i wtedy wypłaca ekwiwalent. Nie dotyczy to m.in. stanowisk z bezpośrednią obsługą maszyn. Te przepisy (art. 237⁷ § 2-4) dotyczą odzieży i obuwia roboczego, a nie środków ochrony indywidualnej. To nie znaczy, że pracownik może przynieść własny hełm lub rękawice: rodzaje środków ochrony indywidualnej na stanowiskach ustala pracodawca (art. 237⁸), a środki te są jego własnością. Zapis załącznika nr 2 do rozporządzenia BHP o przeznaczeniu do osobistego użytku dotyczy tego, kto środek nosi, i nie jest zgodą na własne środki (wniosek redakcji).
Czy ten sam środek może służyć kilku osobom?
Rozporządzenie BHP dopuszcza to w wyjątkowych przypadkach, o ile zastosowano działania wykluczające niepożądany wpływ takiego użytkowania na zdrowie lub higienę użytkowników.
Czy środki dostają też osoby na krótkich pracach?
Informator dla pracodawców (wyd. 2025) wskazuje, że pracodawca zapewnia środki także osobom, które wykonują czynności inspekcyjne lub inne krótkotrwałe prace.
Czy pracownik może odmówić pracy bez wymaganych środków?
Kodeks pracy daje pracownikowi prawo powstrzymać się od pracy, gdy warunki pracy nie odpowiadają przepisom bhp i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia, z niezwłocznym zawiadomieniem przełożonego. Czy dana sytuacja spełnia te przesłanki, rozstrzyga się dla konkretnego stanowiska, więc tekst nie zastępuje porady prawnej.
Kto odpowiada za pranie i konserwację środków?
Pracodawca: ma zapewnić ich pranie, konserwację, naprawę, odpylanie i odkażanie. Jeżeli środki uległy skażeniu substancjami chemicznymi lub promieniotwórczymi albo materiałami biologicznie zakaźnymi, powierzanie tych czynności pracownikowi jest niedopuszczalne.