
Tekst referuje nauczanie poszczególnych tradycji, każde przypisane do źródła, i nie rozstrzyga, kto ma rację. Przesłanie o Jezusie, na którym opierają się te spory, opisuje osobny tekst: Co to jest Ewangelia? Znaczenie, cztery księgi i przesłanie.
Od czego zależy odpowiedź
Odpowiedź zależy najpierw od słów. Wytyczne dla egzorcystów, wydane przez jedną z polskich diecezji katolickich, wyróżniają „zwyczajne działanie” (pokusy) i działania nadzwyczajne, do których zaliczają opresję, obsesję demoniczną i opętanie. Autorka opracowania w czasopiśmie naukowym uczelni katolickiej pisze o zniewoleniu demonicznym, które może się dokonywać przez działanie zwyczajne (pokusę) albo nadzwyczajne, „aż do opętania”.
Część autorów protestanckich i prawosławnych woli inne określenia. Jeden z autorów protestanckich zwraca uwagę, że Biblia nigdy nie mówi o „opętaniu” w tym brzmieniu, i woli słowo „demonizacja”. Prawosławny duchowny w eseju woli „infestację”, bo słowo „opętanie” ma według niego skrajne i niepomocne skojarzenia. Gdy czytasz, że „chrześcijanin nie może być opętany”, sprawdź więc, jakie zjawisko autor ma na myśli i kogo nazywa chrześcijaninem.
Kościół katolicki
Katechizm Kościoła Katolickiego (pkt 1673) mówi o egzorcyzmie, gdy Kościół publicznie i na mocy swojej władzy prosi w imię Jezusa Chrystusa, by osoba lub przedmiot były strzeżone od napaści Złego i wolne od jego panowania. Tak punkt przytacza opracowanie naukowe. Opracowanie liturgiczne zwraca uwagę, że w obrzędzie chrztu dzieci w liturgii rzymskiej zachowano modlitwę egzorcyzmu. Natomiast egzorcyzm nad opętanymi, według opracowania naukowego opartego na prawie kanonicznym, sprawuje prezbiter, który otrzymał od ordynariusza miejsca specjalne i wyraźne zezwolenie.
Punkt ten nie zawiera zastrzeżenia, że dotyczy wyłącznie nieochrzczonych. To wniosek redakcji z lektury tego jednego punktu, a nie osobna teza Katechizmu. Podobnie opracowanie naukowe stwierdza, że Szatan może dziś, za przyzwoleniem Boga, brać w posiadanie rzecz, miejsce czy osobę, a wytyczne diecezji przewidują, że w przypadkach dotyczących niekatolika egzorcysta zwraca się do biskupa o rozstrzygnięcie; źródło nie mówi, czy chodzi o osoby ochrzczone.
Wytyczne diecezji pokazują też praktykę: biskup diecezji ustanawia egzorcystę dekretem, a egzorcysta ma spokojnie i roztropnie odróżnić działania wypływające z psychiki człowieka od działań o źródle demonicznym.
Kościoły prawosławne
Prawosławny duchowny napisał w eseju, że „infestacja” demoniczna jest możliwa także u chrześcijan. Uzasadnia to modlitwami Kościoła, które mówią o realnym zagrożeniu ze strony demonów, i obecnością modlitw egzorcyzmu przy każdym chrzcie prawosławnym. Dodaje, że nie przychodzi ona łatwo: według niego wymaga otwarcia się na ciężki grzech, na przykład okultyzm czy pornografię, i karmienia się nim stale i świadomie.
Odpowiedź udzielona w pytaniach i odpowiedziach diecezji Koptyjskiego Kościoła Prawosławnego, należącego do prawosławia orientalnego, mówi, że ochrzczony może zostać opętany, jeśli nie poddaje się regularnie Duchowi Świętemu, nie pokutuje i nie przyjmuje Eucharystii. Ta sama odpowiedź przypomina, że podczas modlitw chrzcielnych wyrzeka się diabła i jego zastępów, a mimo to dopuszcza opętanie ochrzczonego.
Oba teksty są głosami pojedynczych duchownych lub diecezji. W wykorzystanych tu źródłach nie ma dokumentu przyjętego przez całą wspólnotę prawosławną, więc nie należy traktować ich jako jednolitego stanowiska wszystkich Kościołów prawosławnych.
Protestanci i zielonoświątkowcy
Wśród protestantów brak jednego stanowiska. Jeden z autorów protestanckich opisuje trzy odpowiedzi na to pytanie: „tak”, „nie” i „tak/nie”, a o sobie pisze, że recenzent zakwestionował jego sugestię, iż wierzący mógłby zostać zdemonizowany.
Odpowiedź „nie”. Inny autor protestancki argumentuje, że w Biblii nie ma jasnego przykładu demona, który zamieszkałby w prawdziwym wierzącym, a osoby opętane w ewangeliach były niewierzące. Powołuje się m.in. na słowa z Pierwszego Listu Jana: „Dzieci, wy jesteście z Boga i zwyciężyliście ich, ponieważ ten, który jest w was, jest większy niż ten, który jest na świecie” (1 J 4,4, Uwspółcześniona Biblia Gdańska).
Odpowiedź zielonoświątkowa. Oficjalne stanowisko jednej wspólnoty zielonoświątkowej, przyjęte w 2019 roku na sesji jej naczelnego prezbiterium, opisuje wpływ demoniczny jako spektrum. Skrajny jego punkt można nazwać opętaniem, ale według dokumentu wierzący ma odnosić zwycięstwo w walce duchowej na długo wcześniej i nie podlega takiej skrajności. Dokument mówi wprost: wierzący będą prowadzić walkę duchową i mogą być uciskani, ale nie mogą być opętani.
Odpowiedź „możliwa”. Autor protestancki, który wprost pisze o możliwej demonizacji wierzącego, odróżnia ją od zwykłej pokusy: według niego bycie jedynie kuszonym, nękanym lub uciskanym przez demona nie jest jeszcze demonizacją.
Zestawienie stanowisk
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Tradycja i rodzaj źródła | Czy wierzący może być opętany? | Uzasadnienie podane w źródle |
|---|---|---|
| Katolicka: Katechizm, wytyczne diecezji, opracowanie naukowe | Źródła nie wprowadzają wyjątku dla ochrzczonych (wniosek redakcji) | Egzorcyzm jako publiczna prośba Kościoła o wolność od panowania Złego; Szatan może brać w posiadanie także osobę |
| Prawosławna: esej duchownego | Tak, choć autor woli określenie „infestacja” | Modlitwy Kościoła mówią o realnym zagrożeniu; otwarcie się na ciężki grzech |
| Prawosławie orientalne: odpowiedź diecezji koptyjskiej | Tak, gdy ochrzczony opiera się Duchowi Świętemu | Brak pokuty i Eucharystii; chrzest nie jest automatyczną ochroną |
| Zielonoświątkowa: stanowisko oficjalne (2019) | Nie, wierzący może być uciskany, ale nie opętany | Według dokumentu opętanie wskazuje na oddalenie od relacji z Jezusem, a wierzący ma zwyciężać wcześniej |
| Protestancka: autor odpowiadający „nie” | Nie | Brak biblijnego przykładu; Duch Święty mieszka w wierzącym |
| Protestancka: autor dopuszczający demonizację | Możliwa, według autora | Rozróżnienie demonizacji od pokusy i nękania |
Każdy wiersz opisuje jedno źródło lub grupę źródeł jednej tradycji, a nie wszystkich jej wiernych. Różne wspólnoty tej samej tradycji mogą się różnić.
Choroba a opętanie: co mówią źródła
Źródła katolickie i zielonoświątkowe zalecają w tej sprawie ostrożność. Katechizm stwierdza, według cytatu w opracowaniu naukowym: „Czymś zupełnie innym jest choroba, zwłaszcza psychiczna, której leczenie wymaga wiedzy medycznej”, i dodaje, że przed podjęciem egzorcyzmów trzeba się upewnić, czy chodzi o obecność Złego, a nie o chorobę. To samo opracowanie przytacza wstęp do rytuału z 1998 roku, który ostrzega, by egzorcysta nie wierzył zbyt łatwo, że opętana jest osoba cierpiąca na chorobę, zwłaszcza psychiczną, i wymaga wszechstronnego zbadania sprawy. Wytyczne diecezji zalecają w razie wątpliwości konsultację z psychiatrą i zakazują egzorcyście nakłaniania do zaprzestania leczenia psychiatrycznego w czasie egzorcyzmów. Według tych samych wytycznych ostateczną diagnozę stawia egzorcysta, a opinia psychiatry ma charakter doradczy.
Stanowisko zielonoświątkowe stwierdza, że należy uważać, by nie mylić chorób emocjonalnych i psychicznych z działaniem demonicznym, bo twierdzenie, że to to samo, może zaszkodzić, utrudniając dostęp do potrzebnej opieki medycznej.
Rada redakcji, nieoparta na cytowanych dokumentach: jeśli ty lub ktoś bliski doświadcza niepokojących objawów (przykładowo silnego lęku, słyszenia głosów lub nagłych zmian zachowania), najpierw skontaktuj się z lekarzem lub psychiatrą. Rozmowa z duszpasterzem może być uzupełnieniem. Trzeba też pamiętać, że według cytowanych wytycznych katolickich ostatnie słowo w sprawie rozpoznania opętania ma egzorcysta, a opinia psychiatry jest doradcza; to rozstrzygnięcie wewnątrz tej tradycji, którego tekst nie ocenia. W nagłym zagrożeniu życia lub zdrowia dzwoń pod numer 112.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czy według Kościoła katolickiego ochrzczony może być opętany?
Według cytatu w opracowaniu naukowym Katechizm mówi o prośbie Kościoła, by osoba lub przedmiot były wolne od panowania Złego, i w tym punkcie nie ogranicza jej do nieochrzczonych. Opracowanie naukowe mówi, że Szatan może brać w posiadanie także osobę. To wniosek z tych źródeł, a nie osobne rozstrzygnięcie Kościoła.
Czy wszystkie wspólnoty protestanckie uczą tego samego?
Nie. Oficjalne stanowisko zielonoświątkowe mówi, że wierzący nie może być opętany, ale może być uciskany. Jeden z autorów protestanckich odpowiada „nie”, a inny dopuszcza demonizację wierzącego. Nie znaleziono dokumentu, który mówiłby w imieniu wszystkich protestantów.
Czym różni się opresja od opętania?
Wytyczne katolickie zaliczają opresję, obsesję demoniczną i opętanie do działań nadzwyczajnych, odróżnianych od zwyczajnego działania, czyli pokus. W stanowisku zielonoświątkowym „uciskanie” to atak, któremu wierzący się opiera, a „opętanie” to skrajny przypadek kontroli nad ciałem, umysłem i duchem.
Czy objawy opętania mogą mieć przyczyny zdrowotne?
Źródła katolickie i zielonoświątkowe ostrzegają przed mieszaniem chorób psychicznych z działaniem demonicznym. Przy takich objawach skontaktuj się z lekarzem lub psychiatrą.
Kto może odprawiać egzorcyzmy w Kościele katolickim?
Według opracowania naukowego opartego na prawie kanonicznym jest to prezbiter z wyraźnym zezwoleniem ordynariusza miejsca. Wytyczne jednej diecezji dodają, że egzorcystę ustanawia biskup diecezji, a egzorcyzmów nie wolno przeprowadzać w miejscach publicznych.