
Poniżej oddzielono nauczanie Kościoła katolickiego od ustaleń badaczy; tekst nie rozstrzyga prawd wiary.
Co znaczy słowo „ewangelia”
Słowo oddaje greckie euangelion, czyli „dobra nowina”. Przeszło do łaciny jako evangelium, a angielskie gospel pochodzi od staroangielskiego złożenia god („dobry”) i spell („opowieść”).
Greckiego czasownika „zwiastować dobrą nowinę” używali tłumacze Starego Testamentu na grecki (Septuaginta). Oddawali nim hebrajski czasownik o ogłaszaniu dobrych wieści, zwłaszcza w zapowiedziach zbawienia, które niesie Bóg, z Księgi Izajasza.
W samym Nowym Testamencie słowo nie oznaczało księgi. Występuje w nim jako nazwa przesłania, które głoszono ustnie. Według katolickiej encyklopedii nazwę księgi zaczęto stosować dopiero w II wieku.
Cztery znaczenia jednego słowa
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Znaczenie | Czego dotyczy | Przykład |
|---|---|---|
| Zwiastowanie Jezusa | Nadchodzące królestwo Boże | Mk 1,14–15 |
| Przesłanie apostołów | Zbawienie przez mękę, śmierć i zmartwychwstanie Jezusa jako Mesjasza | 1 Kor 15,3–4 |
| Księga | Jedno z czterech pism Nowego Testamentu | „Ewangelia według Marka” |
| Czytanie liturgiczne | Fragment czytany przed celebracją Eucharystii (według katolickiej encyklopedii we wszystkich obrządkach chrześcijańskich) | Czytanie lub śpiewanie fragmentu Ewangelii |
Pierwszy wiersz opisuje użycie, które według encyklopedii było jedynym używanym przez samego Jezusa. Marek pisze, że Jezus przyszedł do Galilei „głosząc ewangelię królestwa Bożego” i mówił: „Wypełnił się czas i przybliżyło się królestwo Boże. Pokutujcie i wierzcie ewangelii” (Mk 1,14–15, Uwspółcześniona Biblia Gdańska).
Dla apostołów ewangelia była głoszeniem zbawienia, które według nich Jezus jako Mesjasz zdobył przez mękę, śmierć i zmartwychwstanie. Paweł pisze o tym, co otrzymał i przekazał: „Chrystus umarł za nasze grzechy, zgodnie z Pismem”, „został pogrzebany” i „zmartwychwstał trzeciego dnia” (1 Kor 15,3–4, ta sama Biblia). Encyklopedia odnotowuje, że rzeczownika euangelion użył on w listach około 60 razy.
Ewangelia Marka rozpoczyna się słowami „Początek ewangelii Jezusa Chrystusa, Syna Bożego” (Mk 1,1). Według encyklopedii oznaczają one początek dobrej nowiny o Jezusie, a nie tytuł księgi.
Cztery Ewangelie kanoniczne
„Kanoniczne” znaczy zaliczone do kanonu, czyli uznanej listy ksiąg Nowego Testamentu. Oprócz czterech Ewangelii zawiera on listy Pawła i inne pisma apostolskie.
Według katolickiej encyklopedii opisy „według Mateusza”, „według Marka” i tak dalej pochodzą z końca I lub początku II wieku, kiedy trzeba było odróżnić jedną księgę od drugiej. Hasła o Marku i Łukaszu zaznaczają, że autorzy nie podają w tekstach swoich imion. Wniosek redakcji: nazwiska autorów znamy z tradycji, a nie z samych tekstów.
Ireneusz z Lyonu, autor z II wieku, napisał, że Ewangelii „nie może być ani więcej, ani mniej”, niż jest, i uzasadniał to czterema stronami świata i czterema wiatrami (Przeciw herezjom, III, 11, 8). Encyklopedia odnotowuje, że Nowy Testament mówi o czteroraczej postaci jednej ewangelii. Hasła o Łukaszu i Janie powołują się też na fragmentaryczny tekst zwany kanonem muratoriańskim: według hasła o Łukaszu przypisuje on trzecią Ewangelię Łukaszowi, a według hasła o Janie świadczy o tradycji o autorstwie czwartej.
Autorstwo i datowanie w zestawieniu
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Ewangelia | Co mówi tradycja o autorze | Datowanie w hasłach katolickiej encyklopedii |
|---|---|---|
| Według Marka | Papiasz, cytowany przez Euzebiusza, uważał Marka za tłumacza Piotra, który zapisał jego opowieści o słowach i czynach Pana | Okres powstania żydowskiego przeciw Rzymowi (66–70 r.); spór dotyczy tego, czy przed rokiem 70, czy po nim, więc podaje się „około 70” |
| Według Mateusza | Według tradycji Mateusz zebrał wypowiedzi Jezusa po hebrajsku; dzisiejsza grecka wersja zakłada grecką Ewangelię Marka | „Około 85 r.” |
| Według Łukasza | Ireneusz: Łukasz, towarzysz Pawła; Ewangelia tworzy z Dziejami Apostolskimi dwutomowe dzieło | Po roku 70; większość badaczy wskazuje lata 80., część początek lat 90.; hasło zaznacza, że dokładnej daty nie da się pewnie ustalić |
| Według Jana | Ireneusz: Jan, syn Zebedeusza, w ostatnich latach życia w Efezie; hasło zaznacza, że świadectwo Ireneusza bywa kwestionowane | Przedział 90–110 ma najwięcej zwolenników; to zakres dla końcowej postaci tekstu |
Daty pochodzą z haseł jednej encyklopedii katolickiej i opisują ustalenia badaczy, a nie nauczanie Kościoła (opinia redakcji).
Ewangelia Mateusza stoi w Nowym Testamencie jako pierwsza, ale według tej samej encyklopedii najstarsza z trzech synoptycznych była prawdopodobnie Ewangelia Marka. Kolejność ksiąg w kanonie nie jest więc kolejnością ich powstawania.
Dwie perspektywy: nauczanie Kościoła i badania historyczne
Poniższa tabela zestawia to, co mówi dokument soborowy o objawieniu z 1965 roku (nauczanie Kościoła katolickiego), z tym, co podają hasła katolickiej encyklopedii opisujące badania historyczno-krytyczne. Inne wspólnoty chrześcijańskie mają własne dokumenty i nie są tu omawiane.
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Kwestia | Nauczanie Kościoła katolickiego | Badania historyczno-krytyczne według katolickiej encyklopedii |
|---|---|---|
| Pochodzenie | Kościół zawsze i wszędzie uznawał, że cztery Ewangelie mają apostolskie pochodzenie | Tytuły dodano pod koniec I lub na początku II wieku; autorstwo opiera się na tradycji (Papiasz, Ireneusz) |
| Źródła autorów | Autorzy pisali, czerpiąc z własnej pamięci lub ze świadectwa naocznych świadków | Mateusz i Łukasz korzystali z Ewangelii Marka i z zaginionego zbioru wypowiedzi Jezusa (Q); Łukasz miał też własne źródła, pisane i ustne |
| Charakter historyczny | Kościół jednoznacznie potwierdza historyczny charakter czterech Ewangelii, które wiernie przekazują to, co Jezus czynił i czego nauczał | — |
| Sposób powstania | Apostołowie głosili, a potem spisali przekaz; autorzy wybierali, streszczali i objaśniali, zachowując formę głoszenia | Dominuje hipoteza dwóch źródeł; mniejszość badaczy uważa Marka za późniejszego od Mateusza i Łukasza |
Dokument soborowy opisuje powstanie tak: po wniebowstąpieniu apostołowie przekazywali słuchaczom to, co Jezus mówił i czynił. Święci autorzy napisali cztery Ewangelie, wybierając część przekazów ustnych lub pisanych, streszczając je i objaśniając z myślą o sytuacji swoich Kościołów, ale zawsze tak, by mówić „szczerą prawdę o Jezusie”.
Ewangelie synoptyczne i Ewangelia Jana
Trzy pierwsze Ewangelie nazywa się synoptycznymi (od greckiego „widzieć razem”). Wystarczy zestawić je w kolumnach, żeby zobaczyć, że niemal cały materiał Marka powtarza się u Mateusza lub Łukasza, a w wielu miejscach zgadzają się słownictwo, styl i kolejność scen.
Pytanie, jak te zgodności i różnice wyjaśnić, nazywa się problemem synoptycznym. Według katolickiej encyklopedii dominuje hipoteza dwóch źródeł: Mateusz i Łukasz niezależnie od siebie korzystali z Ewangelii Marka i z zaginionego zbioru wypowiedzi Jezusa, oznaczanego literą Q. To samo hasło odnotowuje, że mniejszość badaczy broni rozwiązania, w którym Marek jest późniejszy i zależy od Mateusza i Łukasza.
Ewangelia Jana ma odmienny charakter. Według katolickiej encyklopedii największym zarzutem wobec wyjaśniania tej Ewangelii tłem judaizmu palestyńskiego jest różnica między jej myślą i językiem a synoptykami. Dlatego Jana omawia się osobno (opinia redakcji).
Przesłanie ewangelii w tradycji chrześcijańskiej
Poniższe wątki pochodzą z tekstów biblijnych oraz z nauczania i encyklopedii katolickiej. Według katolickiej encyklopedii wczesny Kościół pamiętał, że istnieje tylko jedna ewangelia, a Nowy Testament mówi o czteroraczej postaci tej jednej ewangelii.
Główne wątki tego przesłania w źródłach to:
- zapowiedź królestwa Bożego i wezwanie do wiary i nawrócenia (Mk 1,15),
- zbawienie przez mękę, śmierć i zmartwychwstanie Jezusa (1 Kor 15,3–4),
- uznanie czterech Ewangelii za główne świadectwo o życiu i nauce Jezusa (nauczanie Kościoła katolickiego).
Ostatni punkt odzwierciedla zdanie z dokumentu soborowego: wśród wszystkich Pism, także Nowego Testamentu, Ewangelie mają szczególną pozycję, bo są głównym świadectwem życia i nauki Słowa wcielonego.
Według katolickiej encyklopedii we wszystkich obrządkach chrześcijańskich czytanie lub śpiewanie fragmentu z Ewangelii poprzedza celebrację Eucharystii. Dlatego „ewangelia” oznacza też to, co się czyta podczas nabożeństwa.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czy Ewangelia to to samo co Biblia?
Nie. Ewangelie to cztery księgi Nowego Testamentu, a Nowy Testament zawiera też listy Pawła i inne pisma apostolskie. Biblia obejmuje ponadto Stary Testament.
Dlaczego są cztery Ewangelie, a nie jedna?
W nauczaniu Kościoła katolickiego mowa o jednej ewangelii w czterech księgach: dokument soborowy z 1965 roku określa jako fundament wiary czteroraką Ewangelię według Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. Ireneusz z Lyonu uzasadniał, że Ewangelii nie może być więcej ani mniej niż cztery.
Która Ewangelia powstała najwcześniej?
Według katolickiej encyklopedii Ewangelia Marka była prawdopodobnie pierwsza z trzech synoptycznych, a jej powstanie datuje się na około rok 70. Encyklopedia zaznacza, że dokładna data jest sporna, bo nie wiadomo, czy tekst napisano przed rokiem 70, czy po nim.
Czy autorzy Ewangelii byli naocznymi świadkami?
Odpowiedzi udzielają dwa rodzaje źródeł. Nauczanie Kościoła katolickiego mówi, że autorzy pisali z własnej pamięci lub ze świadectwa naocznych świadków. Hasła katolickiej encyklopedii opisują natomiast Mateusza i Łukasza jako korzystających z Ewangelii Marka i z innych źródeł, a Łukasza także z własnych, pisanych i ustnych. Tekst nie rozstrzyga między tymi ujęciami.
Co znaczy „synoptyczny”?
To określenie Ewangelii Mateusza, Marka i Łukasza, pochodzące od greckiego „widzieć razem”. Wynika z tego, że ich teksty da się zestawić obok siebie i porównać scena po scenie.
Czy słowo „ewangelia” w Nowym Testamencie oznacza księgę?
Według katolickiej encyklopedii nie. W Nowym Testamencie oznacza przesłanie, a jako nazwę księgi używa się go od II wieku.