
Co sprawia, że tekst jest trudny dla tłumacza
Trudność nie zawsze oznacza specjalistyczną dziedzinę. Poradnik unijnego centrum tłumaczeniowego dla autorów tekstów (wydanie z 2019 r., z adnotacją o aktualizacji z 2023 r.) opisuje, co utrudnia przekład niezależnie od tematu. Autor zwykle zna temat najlepiej, a tłumacz niekoniecznie ma tyle informacji o temacie co on. Ponadto tłumacz rzadko ma bezpośredni kontakt z autorem, więc nie może łatwo sprawdzić, co autor miał na myśli.
Najczęstsze przyczyny trudności i to, co możesz z nimi zrobić:
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Przyczyna | Dlaczego utrudnia przekład | Co robisz |
|---|---|---|
| Skróty i akronimy | tłumacz często nie rozszyfruje skrótu, a ten sam skrót bywa w innym języku czym innym | rozwiń skrót przy pierwszym użyciu, dołącz listę skrótów |
| Żargon z własnej branży | słowa zrozumiałe w firmie mogą w przekładzie dać różne wyniki | zastąp je zwykłymi słowami albo wyjaśnij w glosariuszu |
| Różne nazwy tego samego pojęcia | tłumacz może uznać, że to dwa różne pojęcia | używaj jednego terminu dla jednego pojęcia |
| Wyrażenia i metafory związane z kulturą | nie są zrozumiałe poza własnym kręgiem | wyjaśnij, o co chodzi, albo użyj zwykłego opisu |
| Strona bierna bez wykonawcy | nie wiadomo, kto wykonuje czynność | wskaż wykonawcę, jeśli go znasz |
| Zdania z nadmiarem wtrąceń | sama długość nie jest problemem; utrudnia nadmiar zdań ściągniętych, podrzędnych i wtrąceń | rozbij na krótsze zdania lub wypunktuj |
| Plik trudny w obróbce | skan, PDF, ręczne numerowanie, ukryte zmiany | oddaj plik źródłowy w edytowalnym formacie |
Dwie uwagi o granicach. Po pierwsze, zmiany w tekście robi jego autor lub właściciel; dokumentu, który ma wiernie odwzorować oryginał (umowa, akt, zaświadczenie), nie przeredagowujesz przed wysłaniem (wniosek redakcji). Po drugie, to, co przekazujesz obok tekstu (glosariusz, kontekst, brief), zwykle nie zmienia oryginału (wniosek redakcji).
Krok 1: przygotuj plik źródłowy
Wskazówki poniżej pochodzą z tego samego poradnika, w części o świadomości technicznej autora. Oprogramowanie wspomagające tłumaczenie wymaga czystych, zgodnych z nim plików, więc dobre przygotowanie skraca późniejsze pytania.
- Wysyłaj oryginał, nie konwersję. Pliki PDF są zwykle trudniejsze do edycji i obróbki niż pliki wyjściowe, więc wysyłaj plik pierwotny, jeśli go masz. Dokument tworzony od zera w edytorze tekstu zapisuj w nowszym formacie (np. .docx zamiast .doc).
- Jedna wersja. Nie przekazuj zbyt wielu wersji tego samego tekstu. Jeśli musisz, wskaż najnowszą i oznacz zmiany.
- Rozstrzygnij zmiany śledzone. Przed wysłaniem zaakceptuj albo odrzuć wszystkie zmiany. Jeśli chcesz, by przekład też je pokazywał, pozostaw tę funkcję włączoną.
- Komentarze. Napisz, czy w wersji przetłumaczonej można je usunąć, czy mają zostać bez tłumaczenia, czy trzeba je przetłumaczyć.
- Elementy z innych plików. Jeśli dokument zawiera obrazy, wykresy lub tabele z innych plików, dołącz pliki źródłowe tych elementów.
- Obrazy z napisami. Wskaż, czy tekst z grafiki ma zostać wyodrębniony do tłumaczenia, czy ma zostać w języku oryginału.
- Numeracja i punktory. Używaj automatycznych list zamiast wpisywania numerów ręcznie.
- Fragmenty nieprzekładane. Zaznacz je innym kolorem i dopisz instrukcję w wiadomości lub komentarzu.
- Miejsce na zmianę długości. Przekład może być wyraźnie dłuższy lub krótszy od oryginału, więc projektując układ, zostaw zapas w polach tekstowych i kształtach.
Jeśli ty jesteś autorem tekstu, przy okazji skróć najbardziej zawiłe zdania i dodaj na początku streszczenie najważniejszych punktów; poradnik zaleca, by streszczenie stało na pierwszym miejscu.
Krok 2: przygotuj glosariusz
Glosariusz to lista terminów z ustalonymi odpowiednikami. Specyfikę terminologii w dokumentacji technicznej opisuje tekst o tłumaczeniu technicznym (w tym formaty wymiany i pamięć tłumaczeniową). Tutaj chodzi o to, co jako zleceniodawca możesz przygotować nawet bez specjalnych narzędzi.
Zestaw pól poniżej to wniosek redakcji, oparty na zaleceniach poradnika:
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Pole | Co wpisać | Na czym się opiera |
|---|---|---|
| Termin w języku źródłowym | dokładnie tak, jak występuje w tekście | jedno pojęcie, jeden termin |
| Odpowiednik w języku docelowym | jeśli go znasz | poradnik: podaj odpowiednik w nawiasie |
| Krótkie wyjaśnienie | czym jest to pojęcie | poradnik: lista terminów z krótkim objaśnieniem |
| Skrót i jego rozwinięcie | pełna nazwa przy pierwszym użyciu | poradnik: rozwiń skrót lub dołącz listę |
| Oznaczenie „nie tłumaczyć” | nazwy własne, symbole, kody modeli | poradnik: oznacz fragmenty nieprzekładane |
| Nazwy instytucji i tytuły | znane odpowiedniki w języku docelowym | poradnik: podaj odpowiedniki tytułów i nazw organizacji |
Co z tego wynika w praktyce:
- Jeśli w tekście ten sam przedmiot raz nazywa się inaczej niż drugi raz, tłumacz może uznać, że to dwa pojęcia. Przed wysłaniem ujednolij nazwy w tekście albo wskaż w glosariuszu, że to ten sam termin.
- Ustalone terminy oznacz w tekście wyróżnieniem (kursywą lub cudzysłowem) i w miarę możliwości podaj ich odpowiednik w języku docelowym.
- Nazwy osób: osoby, dla których język jest obcy, nie zawsze potrafią rozpoznać płeć po imieniu, więc podaj imię i formę zwrotu (Pan, Pani).
- Jeśli to tłumaczenie przysięgłe dokumentu z innego alfabetu: zgodnie z ustawą o zawodzie tłumacza przysięgłego imiona i nazwiska z języków nieposługujących się alfabetem łacińskim lub innym systemem pisma tłumacz oddaje przez transliterację lub transkrypcję na podstawie dokumentów podróży lub ich kopii. Wniosek redakcji: dołącz kopię dokumentu podróży, gdy jest dostępna.
- Jeśli glosariusza jeszcze nie ma, zacznij od listy terminów i skrótów wyciągniętych z tekstu; odpowiedniki uzupełnij z wcześniejszych przekładów (wniosek redakcji).
Według opracowania branżowego z 2016 r. norma ISO 17100 obejmuje udokumentowane procedury zarządzania terminologią. Wniosek redakcji: glosariusz jest więc naturalnym elementem współpracy, a nie dodatkiem. Szerzej o normie i o tym, co z niej wynika przy wyborze wykonawcy, pisze tekst o biurze tłumaczeń.
Krok 3: zbierz materiały referencyjne
Materiały referencyjne to wszystko, co pozwala tłumaczowi zrozumieć kontekst. Według poradnika należy dać tłumaczowi odpowiednie informacje o tle, w tym terminy użyte wcześniej oraz wcześniejszą korespondencję i inne dokumenty na ten temat. Poradnik zaleca też wskazać, gdzie tłumacz znajdzie inne dokumenty na ten temat.
Lista elementów kontekstu (wniosek redakcji na podstawie poradnika):
- wcześniejsze tłumaczenia tego samego dokumentu lub serii dokumentów oraz używane w nich terminy;
- korespondencja i inne dokumenty związane z tematem;
- numery lub oznaczenia powoływanych aktów i dokumentów (w przypadku dokumentów urzędowych często wystarczy podać numer, by tłumacz łatwo odnalazł tekst);
- poprawne źródło cytatów, zwłaszcza gdy cytujesz teksty, które zostały już przetłumaczone;
- dane do kontaktu, jeśli jesteś gotów odpowiadać na pytania.
Krok 4: napisz brief
Brief to krótka specyfikacja zlecenia. Międzynarodowa norma ISO 11669 (wydanie z 14 marca 2024 r.) daje ogólne wytyczne dotyczące wszystkich etapów projektu tłumaczeniowego, a jej głównym celem jest sprawność i jakość dzięki lepszej komunikacji stron. Zawiera ramy opracowywania specyfikacji projektu, które stanowią podstawę zamawiania, organizowania, zarządzania i oceny projektów, i jest przeznaczona przede wszystkim dla zamawiających. Według opisu normy ISO 17100 w katalogu krajowej jednostki normalizacyjnej odpowiednie specyfikacje obejmują m.in. te przekazane przez klienta.
Poradnik unijnego centrum tłumaczeniowego pyta autora: jaki jest cel dokumentu i kto go będzie czytał oraz do czego zostanie użyty. Na tej podstawie ułóż brief. Poniższe elementy to wniosek redakcji; opis normy nie podaje listy pól briefu:
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny →
| Element | Co wpisać |
|---|---|
| Języki i odmiana | język źródłowy i docelowy, ewentualnie kraj odbiorcy |
| Cel | do czego służy tekst i co czytelnik ma po nim zrobić |
| Odbiorca | kto będzie czytać, jaką ma wiedzę |
| Sposób użycia | druk, strona internetowa, urząd, instrukcja |
| Rodzaj tłumaczenia | zwykłe czy przysięgłe |
| Materiały | glosariusz, wcześniejsze przekłady, dokumenty referencyjne |
| Format dostawy | w jakim pliku i z jakim układem |
| Termin | data i godzina oraz ewentualne etapy |
| Osoba kontaktowa | kto odpowiada na pytania i jak szybko |
| Zasady szczególne | fragmenty nieprzekładane, komentarze, jednostki |
Wzór briefu do skopiowania i uzupełnienia:
- Dokument: [tytuł, liczba stron, nazwa pliku, wersja ostateczna z dnia …].
- Języki: z [język] na [język]; odbiorca mieszka w [kraj].
- Cel: [np. informacja dla klienta / dokument do urzędu / instrukcja dla użytkownika].
- Odbiorca: [kto, jaki poziom wiedzy].
- Sposób użycia: [druk / strona / załącznik do wniosku].
- Terminologia: w załączeniu glosariusz [nazwa pliku]; terminy z glosariusza obowiązują w całym tekście.
- Skróty: [lista skrótów i rozwinięcia].
- Nie tłumaczyć: [fragmenty oznaczone kolorem].
- Komentarze w pliku: [usunąć / zostawić bez tłumaczenia / przetłumaczyć].
- Obrazy z tekstem: [wyodrębnić do tłumaczenia / zostawić].
- Materiały referencyjne: [lista dokumentów i wcześniejszych przekładów].
- Dostawa: [format pliku], do [data, godzina].
- Kontakt w sprawie pytań: [imię, e-mail, godziny dostępności].
Po wysłaniu: pytania, wersje i odbiór
Poradnik zaleca potraktować przekład jako pracę zespołową zleceniodawcy i tłumacza oraz podać dane do kontaktu. Dobre przygotowanie plików pozwala uniknąć serii pytań o wyjaśnienia. Poradnik zaleca też zapewnić tłumaczowi wystarczająco dużo czasu, bo tłumaczenie jest pracą wymagającą umiejętności i zajmuje czas.
Praktyczne zasady (wniosek redakcji):
- Wyznacz jedną osobę, która odpowiada na pytania tłumacza.
- Nie wprowadzaj zmian w tekście źródłowym w trakcie pracy bez zawiadomienia; jeśli musisz, wyślij nową wersję z wyraźnym oznaczeniem.
- Odpowiedzi na pytania o terminy dopisz do glosariusza, żeby kolejne zlecenia korzystały z tych samych ustaleń.
- Przy odbiorze porównaj terminy z glosariuszem i sprawdź liczby oraz nazwy własne.
Kto sprawdza przekład i jak działa rewizja, opisuje tekst o tłumaczeniu technicznym.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czy muszę poprawiać tekst przed wysłaniem do tłumacza?
Nie zawsze. Jeśli to twój własny tekst, warto skrócić najbardziej zawiłe zdania, rozwinąć skróty i ujednolicić terminy. Dokumentu, który ma wiernie odwzorować oryginał, nie przeredagowuj; zamiast tego dołącz glosariusz i brief (wniosek redakcji).
Czy wystarczy PDF?
Lepiej wysłać plik pierwotny, jeśli go masz. Pliki PDF są zwykle trudniejsze do edycji i obróbki niż pliki wyjściowe, a poradnik zaleca wysyłanie oryginału, gdy tylko to możliwe.
Czy zawsze potrzebny jest glosariusz?
Nie. Przy krótkim tekście bez specjalistycznych terminów może wystarczyć brief. Przy serii dokumentów, tekście z nazwami własnymi, skrótami lub z kilkoma tłumaczami glosariusz pomaga zachować spójność (wniosek redakcji).
Co zrobić, gdy sam nie rozumiem terminów w tekście?
Wskaż osobę po stronie firmy lub autora, która może odpowiedzieć na pytania tłumacza, i podaj jej dane w briefie. Jeśli takiej osoby nie ma, zaznacz w briefie, że tekst pochodzi z zewnątrz, i dołącz dostępne materiały referencyjne (wniosek redakcji).
Czy mogę wysłać kilka wersji tekstu?
Lepiej nie. Poradnik zaleca nie przekazywać zbyt wielu wersji tego samego tekstu, a jeśli to konieczne, wskazać najnowszą i oznaczyć zmiany.